Elektrik Tesisatında Kaçak Akım Rölesi Rehberi

Elektrik panosunu açtığınızda sigortaların yanında, üzerinde "T" ya da "Test" yazan bir düğme bulunan daha geniş bir cihaz görürsünüz. Halk arasında "hayat kurtaran" olarak bilinen bu cihaz kaçak akım rölesidir. Sıradan sigortalardan farklı olarak kabloları değil, doğrudan insanları korumak için tasarlanmıştır.

Bu yazıda kaçak akım rölesinin ne işe yaradığını, evde nasıl kontrol edebileceğinizi, sık sık atmasının hangi sorunlara işaret ettiğini ve hangi durumlarda bir elektrik ustasına başvurmanız gerektiğini anlatıyoruz. Elektrik işleri ciddi risk taşıdığı için, buradaki bilgiler panonun içine müdahale etmeniz için değil, sorunu doğru tanımlamanız için yazılmıştır.

Sigorta ile kaçak akım rölesi arasındaki fark

Otomatik sigortalar, bir hattan kablonun taşıyabileceğinden fazla akım geçtiğinde ya da kısa devre oluştuğunda devreyi keser. Amaçları kabloların ısınmasını ve yangın riskini önlemektir.

Kaçak akım rölesi ise başka bir şeyi izler: hatta giden akım ile geri dönen akım arasındaki farkı. Normal bir devrede bu iki değer eşittir. Akımın bir kısmı yalıtımı bozulmuş bir cihaz üzerinden toprağa ya da bir insanın bedenine kaçarsa denge bozulur ve röle devreyi çok kısa sürede keser.

Yani sigorta cihazları ve kabloları, kaçak akım rölesi ise insanları korur. İkisi birbirinin yerine geçmez.

Kaçak akım rölesi tipleri

Konutlarda en sık karşılaşılan röleler, can güvenliği için düşük eşik değerine sahip olanlardır. Konut tesisatlarında can güvenliği amacıyla genellikle 30 mA eşikli röleler kullanılır. Daha yüksek eşikli röleler ise çoğunlukla yangına karşı koruma amacıyla tercih edilir.

Bazı evlerde tüm tesisat tek bir röleye bağlıdır. Daha yeni ya da yenilenmiş tesisatlarda ise banyo, mutfak veya dış ortam prizleri gibi bölümler ayrı rölelerle korunabilir. Bu yaklaşımın avantajı, bir röle attığında evin tamamının değil yalnızca ilgili bölümün elektriksiz kalmasıdır.

Röle nasıl test edilir?

Kaçak akım rölesi mekanik bir cihazdır ve zamanla çalışma kabiliyeti azalabilir. Bu yüzden üzerindeki test düğmesi ile düzenli kontrol edilmesi önerilir. Birçok üretici bu testin periyodik olarak, örneğin birkaç ayda bir yapılmasını tavsiye eder; kendi cihazınızın kılavuzuna bakmanız en doğrusudur.

1. Bilgisayar gibi ani kesintiden etkilenebilecek cihazları kapatın.
2. Röle üzerindeki T düğmesine bir kez basın.
3. Röle hemen atmalı ve kolu aşağı inmelidir.
4. Kolu yukarı kaldırarak röleyi tekrar devreye alın.

Test düğmesine bastığınızda röle atmıyorsa, röle görevini yapmıyor olabilir. Bu durum ertelenmemesi gereken bir güvenlik sorunudur ve bir elektrik ustasına kontrol ettirilmelidir.

Röle sık sık atıyorsa ne anlama gelir?

Sık atan bir röle can sıkıcıdır ama çoğu zaman bir uyarı verir: Evde bir yerde akım kaçıyordur. En yaygın nedenler şunlardır:

• Cihazdaki yalıtım bozulması: Çamaşır makinesi, bulaşık makinesi, termosifon, su ısıtıcısı ve fırın gibi su ya da ısıyla çalışan cihazlar ilk şüphelilerdir.
• Nemli prizler ve buatlar: Banyo, balkon ya da su kaçağı olan bir duvardaki prizler nem aldığında kaçağa yol açabilir. Duvarda su kaçağı varsa sorunun yalnızca elektrikle değil tesisatla da ilgili olduğunu unutmayın.
• Eskimiş kablo yalıtımı: Yıllar içinde ısınan, ezilen ya da kemirgenlerin zarar verdiği kablolar kaçak yapabilir.
• Dış ortam aydınlatmaları: Yağmur suyu alan bahçe ve balkon armatürleri sık görülen bir nedendir.
• Çok sayıda cihazın toplam küçük kaçakları: Her biri tek başına sorun olmayan küçük kaçaklar, aynı röleye bağlı çok sayıda cihazda toplanınca röleyi attırabilir.

Röle attığında ilk ne yapmalı?

Röle bir kez attığında hemen kolu kaldırıp yeniden denemek yerine birkaç saniye durup ortama bakın. Atma anında hangi cihaz çalışıyordu, biri bir prize fiş mi taktı, banyoda ya da mutfakta su mu döküldü? Islak bir zemin, duman, yanık kokusu ya da kararmış bir priz görüyorsanız röleyi kaldırmayın ve bir elektrik ustasına haber verin. Böyle bir belirti yoksa röleyi bir kez kaldırabilirsiniz. Hemen yeniden atıyorsa zorlamayın; aşağıdaki eleme yöntemine geçin.

Arızalı cihazı bulmak için güvenli yöntem

Panonun içine müdahale etmeden şu basit eleme yöntemini uygulayabilirsiniz:

1. Evdeki tüm cihazların fişini çekin.
2. Röleyi yeniden devreye alın.
3. Cihazları birer birer takıp çalıştırın ve her birinden sonra bir süre bekleyin.
4. Röle hangi cihaz takıldığında atıyorsa, şüpheli o cihazdır.

Bütün fişler çekiliyken bile röle atıyorsa sorun cihazlarda değil, tesisatın kendisindedir. Bu durumda panoyu, kabloları ve buatları kontrol etmek bir elektrik ustasının işidir.

Asla yapılmaması gereken: Röleyi iptal etmek

Sık atan bir röleyi köprülemek, devreden çıkarmak ya da daha yüksek eşikli bir röleyle değiştirmek ciddi bir hatadır. Bu, sorunu çözmez; yalnızca sizi uyaran ve koruyan tek sistemi ortadan kaldırır. Kaçak devam eder ama artık kimse fark etmez. Islak zeminde duran birinin arızalı bir cihaza dokunması gibi bir durumda, röle olmadığında sonuç çok ağır olabilir.

Topraklama ile ilişkisi

Kaçak akım rölesi en iyi şekilde düzgün bir topraklama ile birlikte çalışır. Topraklama, arızalı bir cihazın metal gövdesine geçen akımı güvenli bir yoldan uzaklaştırır; röle de bu kaçağı algılayıp devreyi keser. Eski binalarda topraklama hattının hiç olmadığı ya da zamanla işlevini yitirdiği durumlar görülebilir. Toprak hattının ölçümü özel cihaz gerektirir ve elektrik ustası tarafından yapılmalıdır.

Eski evlerde ve tadilatta dikkat edilmesi gerekenler

Eski bir dairede pano incelendiğinde hiç kaçak akım rölesi bulunmadığı görülebilir. Günümüzde konut tesisatlarında kaçak akım rölesi temel bir güvenlik elemanı olarak kabul edilir. Panonuzda böyle bir röle yoksa, yürürlükteki yönetmeliklere uygun şekilde eklenmesi için bir elektrik ustasına danışmanız gerekir.

Banyo ya da mutfak tadilatı, elektrik tesisatını gözden geçirmek için en uygun zamandır. Duvarlar açıkken eski kabloları yenilemek, ıslak hacimlerdeki prizlerin yerini ve tipini düzenlemek ve panoyu güncellemek, sonradan yapılacak işlere göre çok daha az zahmetlidir. Elektrik tesisatı işlerinde pano ve hat düzenlemesini, komple tadilat projelerinde ise elektrik planlamasını işin başında ele alıyoruz.

Ne zaman elektrik ustası çağırmalısınız?

• Test düğmesine basıldığında röle atmıyorsa
• Bütün cihazların fişi çekiliyken bile röle atıyorsa
• Röle, belirli bir cihazla ilgisi olmadan rastgele zamanlarda atıyorsa
• Panoda yanık kokusu, kararma ya da ısınma fark ediyorsanız
• Prizlerde ya da cihaz gövdelerinde hafif elektrik çarpması hissediyorsanız
• Evinizde hiç kaçak akım rölesi yoksa

Kısa özet

Kaçak akım rölesi, evdeki en önemli can güvenliği elemanlarından biridir. Düzenli test edilmeli, sık attığında nedeni aranmalı ve hiçbir koşulda devre dışı bırakılmamalıdır. Sorun cihazdan kaynaklanıyorsa basit bir eleme yöntemiyle bulunabilir; tesisattan kaynaklanıyorsa çözüm bir elektrik ustasının işidir.