Elektrik Tesisatı ve Pano Yenileme

Elektrik tesisatı yıllarca sessizce çalışır; bu yüzden sorun çoğu zaman bir arızayla fark edilir. Oysa bazı işaretler, arıza olmadan önce müdahale etmeniz gerektiğini söyler:

• Eski tip sigortalar: Panoda vidalı (buşonlu) sigortalar ya da hiç kaçak akım rölesi yoksa pano güncel koruma sunmuyordur.
• Topraksız prizler: Prizlerde topraklama kontağı yoksa ya da kontak var ama arkada bağlı değilse, cihaz gövdesine gelen kaçak akımın gideceği güvenli bir yol yoktur.
• Isınan priz ve fişler, kararmış kapaklar: Gevşek bağlantı ve aşırı yükün ilk belirtisidir.
• Lambalarda titreme: Büyük bir cihaz çalıştığında ışıkların kısılması, hattın yük taşımakta zorlandığını gösterebilir.
• Sürekli büyüyen çoklu priz düzeni: Priz sayısı ihtiyaca yetmiyorsa, hattın kendisi de bugünkü kullanım için tasarlanmamıştır.

Bu işaretlerden biri bile varsa panonun ve en çok yük çeken hatların ölçülmesini öneriyoruz. Ölçüm, sorunun tek bir prizde mi yoksa hattın genelinde mi olduğunu gösterir; böylece gereksiz yere tüm tesisatı yenilemeden, gerçekten riskli olan bölüme odaklanabiliriz. Ev satın alırken veya yeni bir daireye taşınırken bu kontrolü yaptırmak da mantıklıdır; önceki kullanıcının yaptığı eklemeleri çoğu zaman kimse bilmez.

Güvenli bir dairede panonun üç temel görevi vardır: aşırı akımı kesmek, kaçak akımı kesmek ve devreleri birbirinden ayırmak.

Otomatik sigortalar her devreyi kendi kablosuna uygun değerle korur. Sigorta değeri cihaza göre değil, o devredeki kablonun taşıyabileceği akıma göre seçilir; ince kablonun önüne büyük sigorta takmak, kablonun ısınmasına göz yummak demektir.

Kaçak akım rölesi konutlarda hayat koruması için genellikle 30 mA duyarlılıkta seçilir. Çok devreli evlerde ıslak hacimleri ayrı bir röle üzerinden beslemek, bir arızada tüm evin karanlıkta kalmasını önler.

Devre ayrımı için tipik bir dairede aydınlatma, oda prizleri, mutfak prizleri, banyo, çamaşır-bulaşık makinesi ve klima gibi yüksek güçlü cihazlar ayrı sigortalardan beslenir. Panoda yedek boşluk bırakmak da ileride eklenecek bir hat için işinizi kolaylaştırır.

Pano yerinin de önemi vardır. Panonun önü kolay ulaşılabilir olmalı, nemli bir duvarda ya da su tesisatının hemen altında kalmamalıdır. Bina girişindeki sayaç panosu ile daire içindeki pano farklı şeylerdir; daire içi düzenlemeler dairenin kendi panosunda yapılır, sayaç tarafı ise dağıtım şirketinin sorumluluğundadır.

Kablo kesiti, hattın taşıyacağı yüke ve uzunluğuna göre belirlenir. Uygulamada aydınlatma hatlarında genellikle 1,5 mm², priz hatlarında 2,5 mm² kablo kullanılır; fırın, ocak, klima gibi cihazlar için ihtiyaca göre daha kalın kesit seçilir. Bu değerler başlangıç noktasıdır; uzun hatlarda ve özel cihazlarda hesap ayrıca yapılır.

Kablo alırken iletkenin gerçekten belirtilen kesitte olduğundan ve standart belgeli üründen emin olun. Görünüşte aynı olan ucuz kablolarda iletken incelebilir ve yalıtım daha çabuk sertleşebilir.

Renk kodu güvenliğin parçasıdır: sarı-yeşil yalnızca topraklama, mavi nötr, kahverengi veya siyah faz için kullanılır. Renklerin karıştırıldığı bir tesisat, sonraki ustanın hata yapmasına zemin hazırlar.

Priz ve anahtar seçerken ıslak hacimlere kapaklı, sıçramaya dayanıklı modeller; çocuklu evlerde korumalı (panjurlu) prizler tercih edin. Islak hacimlerde prizlerin duş ve küvetten uzak, su sıçramayacak bir konumda olması da en az ürün seçimi kadar önemlidir. Dış mekân ve balkon prizlerinde kapaklı ve conta korumalı modeller kullanılmalıdır.

Yeni hattın nereden geçeceğine karar vermek hem maliyeti hem de evin ileride nasıl kullanılacağını etkiler.

Sıva altı hat en temiz görüntüyü verir ama kırım ve sıva-boya işi gerektirir. Kabloları duvarın içinde yatay ve dikey düz çizgilerle, priz ve anahtar kutularının hizasından geçirmek önemlidir; çapraz giden bir hat, yıllar sonra tablo asarken delinebilir.

Kanal içi hat kiracılar, hızlı çözüm isteyenler ve kırım istenmeyen mekânlar için uygundur. Süpürgelik kanalları ve boyanabilir köşe kanalları göze daha az batar.

Asma tavan ve alçıpan arkası aydınlatma hatları için pratik bir güzergâhtır; burada da kablonun boru içinde, ek yerlerinin ise ulaşılabilir buatlarda olması gerekir.

Komple tadilat yapılıyorsa elektrik güzergâhını mutfak dolabı ve banyo yerleşimiyle birlikte planlamak, sonradan priz yeri değiştirme ihtiyacını büyük ölçüde ortadan kaldırır.

Sahada en çok karşılaştığımız hatalar çoğu zaman iyi niyetli kısa yollardan doğar:

1. Sigorta değerini büyütmek: Sigorta atıyor diye daha büyük değerli sigorta takmak sorunu çözmez, kabloyu korumasız bırakır.
2. Kaçak akım rölesini köprülemek: Rölenin sık atması bir uyarıdır; devre dışı bırakmak çarpılma riskini geri getirir.
3. Topraklamayı nötre bağlamak: Topraksız binalarda prizdeki toprak kontağını nötre bağlamak yaygın ama tehlikeli bir uygulamadır; nötr kopması durumunda cihaz gövdesine gerilim gelebilir.
4. Bantla sarılıp duvara gömülen ekler: Ek yerleri her zaman ulaşılabilir bir buat içinde, uygun klemensle yapılmalıdır.
5. Uzatma kablosu zinciri: Çoklu prizleri birbirine takarak yüksek güçlü cihaz çalıştırmak, ince uzatma kablosunu aşırı ısıtır.
6. Uyumsuz LED sürücü: Sürücü kapasitesi hesaplanmadan bağlanan spot ve şeritler titrer, erken arızalanır.

Her arıza tesisatın baştan yenilenmesini gerektirmez. Kararı üç soruya göre veriyoruz.

Sorun tek bir noktada mı? Yanmış bir priz, gevşemiş bir klemens ya da arızalı bir anahtar varsa o noktayı onarmak yeterlidir. Ancak aynı hatta arka arkaya arıza çıkıyorsa kablonun kendisi yıpranmış olabilir.

Pano bugünkü korumayı sağlıyor mu? Kaçak akım rölesi olmayan, eski tip sigortalı bir pano varsa hatlar sağlam olsa bile pano yenilemesi önceliklidir. Bu genellikle kırım gerektirmeyen, en çok güvenlik kazandıran adımdır.

Hatların kesiti ve yalıtımı yeterli mi? Kablo yalıtımı sertleşmiş, kırılıyor ya da hat bugünkü cihaz yükünü taşıyamıyorsa ilgili bölümün yenilenmesi gerekir. Mutfak ve banyo genellikle ilk ele alınan bölümlerdir.

Komple yenileme ise çoğunlukla daire boşken ya da kapsamlı bir tadilatla birlikte yapıldığında mantıklı hale gelir; elektrik, su tesisatı ve boya işleri aynı takvimde planlanınca toz ve kırım tek seferde biter.

Elektrik tesisatı az bakım ister ama birkaç alışkanlık büyük fark yaratır. Kaçak akım rölesinin üzerindeki test düğmesine düzenli aralıklarla basın; röle atmıyorsa değiştirilmesi gerekir. Pano kapağını kapalı tutun, önünü eşyayla kapatmayın ve sigortaların etiketlerini okunur halde koruyun. Prizlerde kararma, çatlak kapak veya gevşeklik gördüğünüzde beklemeden değiştirin.

Bazı durumlar ise bir sonraki güne bırakılmamalıdır:

• Panodan veya bir prizden yanık kokusu, duman ya da çıtırtı sesi geliyorsa,
• Üst kattan sızan su tavandaki armatüre veya panoya ulaştıysa,
• Bir cihaz gövdesine dokunduğunuzda elektrik çarpması hissettiyseniz.

Bu durumlarda ilgili sigortayı ya da ana şalteri kapatıp bize ulaşın. Su kaynaklı sorunlarda kaynağı bulmak da gerekir; bunun için su kaçağı tespiti sayfamıza göz atabilirsiniz. Elektrikle ilgili diğer sorularınız için soru-cevap bölümümüzü inceleyebilirsiniz.